EINDSPEL | LEVENSEINDE GESPREKKEN

Elke dag een fijnzinnige ontmoeting

Vanmorgen ontmoette ik Cocky bij de koffie, een stoutmoedige buurtvrouw. En als zo vaak hadden we contact. Ze schreef een woord dat ik gebruikte op in haar notitieboekje. Een fijn gebaar. Het bevestigde: ze luisterde écht. Naar de inhoud én naar meer. Zo werd een alledaagse ontmoeting fijn-zinnig: écht luisteren en écht delen. Elke dag een fijnzinnige ontmoeting. Een gesprekje dat ergens over gaat. Zo ontmoette ik gisteren Maria uit mijn oude buurt. Ik ken Maria niet goed. Ik stapte toch af en vroeg hoe het ging. "goed", was het cliché antwoord. Ik vroeg ietsjes door. Het gaat niet goed met haar man van 65+. Ik weet niet anders dan dat hij sukkelt met zijn gezondheid. Hoezo 'sukkelen'? Sommige mensen hebben geluk met hun lijf, anderen hebben pech. Haar man is zo'n pechvogel. Maar om dat nou meteen 'sukkelen' te noemen. Stoeien dan? Stoeit Kees met zijn gezondheid? Vechten tegen ziekte? Ziekte hoort bij het gangbare leven. Verval ook. Herfst. Nadagen. Eindspel. Kees heeft gesproken over zijn 'eindspel', begreep ik van Maria.

Gisteren gaf ik een peuter een heel groot herfstblad van een lindeboom. Zo'n mooi, groot lichtgroengeel blad. Prachtig verval. Bij het oprapen van een herfstblad kies ik toch voor 'mooi verval'. Een verrot, beschadigd blad laat ik liggen. Niet begerenswaardig. Maar misschien was het ooit mooi. Of nuttig. Of vanaf het begin misvormd. Was het toen ook van waarde?

O ja, het woord wat Cocky opschreef was 'kenschets'. Ik gebruikte dat woord, om filmpjes aan te duiden die we maken over 'gewone mensen' Door zo'n schets leer je jezelf kennen en laat je je ook een beetje kennen. Een schets. Een glimp. Een impressie. Lichtvoetig. Dan blijkt 'de gewone mens' niet te bestaan. Bijzondere kenschetsen. Als je het cliché passeert, is er samenspel. Heerlijk. Een dagelijks ontmoeting wakkert mij aan, bezielt mij. Dank Cocky. Dank peuter.

Laveren tussen communicatieve zelfsturing en overgave......

De oude zeiler in mij laveert graag, vooral in onvoorspelbare wateren. Laveren is 'tegen de wind in kruisen'.... al zigzaggend een koers varen die eigenlijk niet kan.... tegen de wind in. De meeste objecten gaan bij tegenwind achteruit of moeizamer vooruit. Fietsen bij tegenwind gaat wel. Zeilen niet. Bij zeilen moet je kruisen, laveren. Je moet voortdurend overstag: het zeil steeds over de andere boeg gooien. Dat is een hele uitdaging, vooral bij forse tegenwind. In mijn leven moet ik ook laveren. Ik moet initiatief nemen. Kansen zien. Actie ondernemen. Proactief zijn. Niet afdwingen en forceren. Op tijd los laten. Overgeven. Wel koers houden.

Leven is laveren tussen sturing geven en 'overgave'...... met de stroom mee gaan én ook moeite doen om zelf koers te bepalen. Geen sinecure. Vooral omdat er geen routeplanner voor 'leven op aarde' is. Wat is mijn koers? Dat wat ik wil? Is dat koers? Wat wil er? Volgens filosoof Arnold Cornelis (1934-1999) heeft ieder mens een uniek bepaald levenspad, het 'logisch verborgen programma'. Door het eigen gevoel te volgen, ontvouwt zich dat pad. In mijn leven ben ik gaan 'overleven' toen mijn ouders geen aandacht meer voor mij konden opbrengen: ze hadden alle aandacht nodig voor het pasgeboren diep zwakzinnige zusje. Deze dramatische wending in hun en in mijn leven heeft gemaakt, dat ik mijn gevoel niet lichtvoetig spelend kon volgen. Cornelis noemt dat 'fatale leerprocessen', waardoor je van het padje kunt raken. Ratio gaat regeren. Volgens mij ga je zé de connectie met je ziel verliezen. Persoonlijke overlevingspatronen worden ontwikkeld en nemen de koers over. Dolen. Daar is niks 'mis' mee, maar zou kunnen maken dat je 'zin' en vervulling mist.

Als we vergeten, dat we ook ziel zijn, gaan we dolen

Dat laveren in onpeilbare wateren komt ook in beeld bij het gesprek over het persoonlijk levenseinde: aan de ene kant is er 'willen' en aan de andere kant het niet zelf kunnen bepalen.

Confessionelen (islamieten, christenen, joden) vinden dat je overlijden sowieso niet moet willen bepalen. Voor gelovigen is het 't goddelijke dat wikt, weegt en bepaalt. Er komen echter meer en meer Nederlanders die niet kerkelijk zijn en dus geen autoriteit of kerkelijk gezag volgen. Zij willen zelf beschikken. Het is mede daarom dat de artsenfederatie KNMG haar leden en alle sterfelijke Nederlanders oproept: praat over je levenseinde! Praat over je sterven. Hoe wil jij sterven? Er komen meer keuzes en er komt een generatie ouderen die zelf wil beschikken. Minder wil volgen.

Dat betekent dus, dat de (communicatieve) zelfsturing krachtiger wordt. Mijn ouders (uit 1927) hadden vooral nog de houding van 'zegt u het maar, dokter of meneer pastoor'. De generatie babyboomers die nu op leeftijd komt, zegt dat niet meer. Zo krijgt het streven van de coƶperatie Laatste Wil veel bijval. Het draagvlak voor het beschikbaar stellen van een middel voor zelfeuthanasie is opvallend groot. Dat verwondert me niet echt. Maar daarmee wel komt de overgave in de knel..... éf niet?

Het blijft laveren......

Adriaan Bertens
19 september 2017